Ένας ανυπεράσπιστος ποιητής-Κ. Κρυστάλλης.

Γράφει η Κατερίνα Σχισμένου.
Ο Κώστας Κρυστάλλης γεννήθηκε το 1868 στο Συρράκο της Ηπείρου. Ήταν γιος του εύπορου εμπόρου Δημητρίου Κρυστάλλη και της συζύγου του Γιαννούλας, το γένος Ψαλίδα. Μαθητής ακόμα της Ζωσιμαίας Σχολής στα Ιωάννινα εξέδωσε το φλογερό πατριωτικό ποίημα «Αι σκιαί του Άδου» (1887), στο οποίο εξυμνούσε με πάθος τους εθνικούς αγώνες και τους ήρωες του 1821. Η Ήπειρος, όμως, ήταν τότε σκλαβωμένη και οι Τούρκοι καταζητούσαν το νεαρό ποιητή. Για ν’ αποφύγει τη σύλληψη αναγκάστηκε να φύγει στην Αθήνα, όπου δούλεψε σκληρά με αποτέλεσμα να κλονιστεί ακόμη περισσότερο η υγεία του και σύντομα μετά από την παραμονή του στην Κέρκυρα να αφήσει την τελευταία του πνοή εδώ στην πόλη μας την Άρτα, όπου βρίσκεται ο τάφος του αλλά και η προτομή του.
Κακώς ο Κρυστάλλης έχει ταυτιστεί με την απόλυτη φυσιολατρία της ηπειρώτικης μοναδικής φύσης που αποτύπωσε απλόχερα και περιγραφικότατα στη ποίησή του. Πιστεύω πως ήταν περισσότερο ο ποιητής της ελευθερίας, μιας ελευθερίας που ο ίδιος στερήθηκε και αναζητούσε απεγνωσμένα- Πόθοι:
….Ποιὸς λέει δὲνκλαῖνετὰ βουνά; Ποιὸς λέει πὼςδὲν γεράζουν;…
Χιόνια καὶ κρούσταλλα παλιά, γεράματα γιομάτα,
σκεπάζουνε τὸν Πίνδο μου, καὶκαταχνιὲςτὸν πνίγουν·
κι ἀκούγω, ἀκούγωἀπὸμακρυά, ἀκούγωἀπὸτὰ ξένα
τῆςγερατειᾶς του τὸσκουσμό, τὸκλάμματῆςσκλαβιᾶς του.
Ένας αδικημένος ποιητής που χάθηκε στον κάμπο της Αθήνας, έζησε τον κατατρεγμό, την ορφάνια, την απόρριψη και δεν μπόρεσε ποτέ να υπερασπιστεί το έργο του αφού χάθηκε τόσο νέος, όταν κάποιοι τότε ξεκινούν να γράφουν, σε ηλικία 26 ετών. Ένας ανυπεράσπιστος ποιητής που έπρεπε ν΄αντιμετωπίσει την ορφάνια, την αρρώστια, τον κατατρεγμό, τη φτώχεια, την ατυχία το σύντομο της ζωής του και το μέλλον μιας και τώρα βρίσκεται ανυπεράσπιστος στα δικά μας χέρια. Ζούσε μια διαρκή ξενιτιά που τόσο έντονα και βαθιά κατέγραψε στο ποίημα του “ Το τραγούδι της ξενιτιάς”
… Ποῦνὰτὸνπῶτὸν πόνο μου, ποῦνὰτὸνἀπορίξω;
Νὰτὸνεἰπῶστὰ τρίστρατα, τὸν παίρνουν οἱ διαβάτες,
νὰτὸνἀφήσωστὰ κλαριά, τὸν παίρνουν τ᾿ἀγριοπούλια!..
Κι ἂν κλάψω, τὰφαρμακερὰτὰ δάκρια ποῦνὰ πέσουν;
Ἂν πέσουνε στὴ μαύρη γῆ, χορτάρι δὲν φυτρώνει,
ἂν πέσουνε στὸν ποταμό, ὁποταμὸςθὰ στύψει,
ἂν πέσουνε στὴ θάλασσα, πνίγουνταιτὰ καράβια,
κι ἂντὰ βαστάξω στὴν καρδιά, μὲκαῖν᾿μὲ φαρμακώνουν!
Ἀνάθεμά σε ξενιτιά, μὲτὰ φαρμάκια πὄχεις!..

Τιμούμε αυτόν τον μεγάλο ποιητή της ελευθερίας αυτή την Τετάρτη στην αίθουσα Διώνη με μία μοναδική εκδήλωση. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη, 29 Απριλίου 2026, ώρα 7.30μμ, στην Αίθουσα “Διώνη”, στο Εκθεσιακό Κέντρο «Κώστας Βάγιας», στην Άρτα, με ομιλητές τους : Λάμπρο Βαρελά, Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Κωνσταντίνο Κωσταβασίλη, Φιλόλογο-Διδάκτορα Ιστορίας, και Ευάγγελο Αυδίκο, ομ. Καθηγητή Πανεπιστημίου Θεσσαλίας- επιμελητή τόμου (συντονίστριες οι Ελισάβετ Μπούτσορα , εκπαιδευτικός, και Κατερίνα Σχισμένου, φιλόλογος).
Το δεύτερο μέρος της εκδήλωσης περιλαμβάνει Μουσικό Πρόγραμμα με «Έργα για σολιστική/ές φωνή/ές και πιάνο σε ποίηση Κώστα Κρυστάλλη» (.Πέτρος Πετρίδης (1892-1977), Τραγούδι του Τρύγου (Βασίλης Πεντζουρίδης, φωνή). Βασίλειος Παπαδημητρίου (1905-1975), Τραγούδι του Αργαλειού (Νίκος Ποταμούσης, φωνή). Αθανάσιος Κόκκινος (1910-1996), Ο Τρύγος (Παναγιώτα Περίδη, φωνή) . Αλέκος Ξένος (1912-1995), Αποσπάσματα απ' τον Σταυραϊτό (Ανδρέας Χασιώτης, φωνή) και Το τραγούδι της βρύσης (ΧριστιάνναΓκουγκουστάμου, φωνή).5. Δημήτρης Δραγατάκης (1914-2001), Ο Τσέλιγγας (Ανδρέας Χασιώτης, φωνή). Τάκης Μαρίνος (1892-1964), Τραγούδι του Αργαλειού (Παναγιώτα Περίδη και ΧριστιάνναΓκουγκουστάμου, φωνές). Στο πιάνο ο Εμμανουήλ-Κωνσταντίνος Πανόπουλος (Επιμέλεια – Διδασκαλία: Δρ. Αθανάσιος Τρικούπης, Αν. Καθηγητής Τμήματος Μουσικών Σπουδών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων- ευγενής προσφορά των μουσικών κειμένων από το Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου).
Το 2018 για το έτος Κρυστάλλη, διεξήχθη τιμητική επετειακή εκδήλωση στην πλατεία Κρυστάλλη, με αρχιερατικό μνημόσυνο που τελέστηκε στο παλιό κοιμητήριο Άρτας από το μητροπολίτη μας κ. κ. Καλλίνικο. Επίσης εκδόθηκε τιμητικό έντυπο από το Δήμο Αρταίων και σύλλογο Μακρυγιάννη το 2018 για το έτος Κρυστάλλη που μοιράστηκε και στα σχολεία. Το 2022 ανέβηκε από την εφηβική θεατρική ομάδα του Σκουφά σε συνεργασία με το τμήμα τηλεπληροφορικής και τηλεπικοινωνιών της ομάδας KicLabUoi, Εργαστήριο γνώσης και Ευφυούς πληροφορικής του πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με έδρα τους Κωστακιούς Άρτας και του προγράμματος Hermes το θεατρικό έργο το “Σκονισμένο μπαούλο”, σε κείμενο Αικ. Σχισμένου και σκηνοθεσία Έλλης Μάνθα. Επίσης το 2023 εκδίδεται από το Εργαστήριο γνώσης και Ευφυούς πληροφορικής του πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με έδρα τους Κωστακιούς Άρτας και του προγράμματος Hermes βιβλίο για τον ποιητή Κ. Κρυστάλλη (Αικ. Σχισμένου, Ιωάν. Νούλη). Τον Απρίλιο του 2024 επίσης τιμήσαμε τον Κρυστάλλη με μια όμορφη εκδήλωση στην μικρή πλατεία του Αγίου Γεωργίου Άρτας.
Κώστας Κρυστάλλης, ένας ανυπεράσπιστος ποιητής…
Παρακαλῶ σε, σταυραητέ, γιὰ χαμηλώσου ὀλίγο
καὶδῶσ᾿ μου τὲςφτεροῦγες σου καὶ πάρε με μαζί σου,
πάρε με ἀπάνουστὰ βουνά, τὶθὰμὲφάῃ ὁ κάμπος!