Ο Αδαμάντιος Κοραής και η καθαρεύουσα

Καθαρεύουσα είναι η μορφή της ελληνικής γλώσσας, που χρησιμοποιήθηκε ευρέως κατά τον 19ο και τον 20ο αιώνα στην Ελλάδα και την Κύπρο.. Την μορφή αυτή πρότεινε ο μεγάλος Έλληνας φιλόλογος και διδάσκαλος του Γένους Αδαμάντιος Κοραής (1748 – 1833)..
Σκοπός του ήταν να «καθαρισθεί», (καθαρμός), η ελληνική γλώσσα από το πλήθος των ξένων λέξεων που υπήρχαν, κυρίως δε τουρκικών και βενετσιάνικων, αλλά και άλλων ξένων και «χυδαίων» στοιχείων (από εδώ και η ονομασία καθαρεύουσα).
Αυτό ήταν φυσικό να συμβεί εξαιτίας της μακρόχρονης παραμονής στην Ελλάδα αυτών των εθνοτήτων..
Ο Κοραής υποστήριζε την κοινή προφορική γλώσσα, αλλά να είναι εντελώς απαλλαγμένη από τις ξένες λέξεις και άλλα στοιχεία, όπως λέμε παραπάνω. Η άποψη αυτή προέκυψε από την μεγάλη διαμάχη που είχε με τον λόγιο του διαφωτισμού Παναγιώτη Κοδρικά (1762 – 1827), ο οποίος υποστήριζε την λόγια φαναριώτικη γλώσσα της Κωνσταντινούπολης…
Η καθαρεύουσα έχει πολλά στοιχεία από την αρχαία ελληνική γλώσσα και χρησιμοποιείται αποκλειστικά το πολυτονικό σύστημα.
Μέχρι την επικράτηση της σημερινής μορφής της γλώσσας μας, (1976), υπήρξαν μεγάλες διαμάχες μεταξύ των υπερασπιστών της δημοτικής γλώσσας (δημοτικιστές) και της καθαρεύουσας (καθαρευουσιάνοι), που έμειναν στην νεοελληνική ιστορία με το όνομα «Γλωσσικό ζήτημα».. Η κορύφωση της διαμάχης αυτής γίνεται με την σφοδρή αντιπαράθεση δυο μεγάλων γλωσσολόγων, του Γιάννη Ψυχάρη (1854 – 1829) που ήταν υπέρ της δημοτικής και του Γεωργίου Χατζιδάκι (1848 – 1941), ιδρυτή της γλωσσολογίας στην Ελλάδα και υπέρμαχου της λόγιας γλώσσας. Η περίοδος 1888 – 1917 χαρακτηρίζεται ως η ηρωική – μαχητική περίοδος του δημοτικισμού.. Τότε ακριβώς το γλωσσικό ζήτημα στην Ελλάδα εξελίσσεται σε «γλωσσικό εμφύλιο» και παίρνει εκρηκτικές διαστάσεις.. Οι αντιδράσεις είναι τόσο έντονες, που επικράτησε μεγάλο μίσος μεταξύ των δυο «παρατάξεων» και, χωρίς υπερβολή, παραλίγο να καταλήξει σε εμφύλια σύρραξη..!! Δεν έλειψαν οι βίαιες συγκρούσεις μεταξύ τους, όπου είχαμε, όχι μόνο αιματοχυσίες, αλλά και νεκρούς..!!
Γνωστή είναι η ιστορία με τα «Ευαγγελικά» ή «Ευαγγελιακά», όταν το 1901 έγινε προσπάθεια από την βασίλισσα Όλγα να μεταφραστεί το Ευαγγέλιο στη δημοτική γλώσσα, που ήταν και η καθομιλουμένη, προκειμένου να γίνεται κατανοητό από τους απλούς ανθρώπους.. Μάλιστα, ο ιδρυτής και διευθυντής της εφημερίδας «Ακρόπολις», που ήδη είχε αρχίσει να δημοσιεύει σε συνέχεις το μεταφρασμένο Ευαγγέλιο, Βλάσης Γαβριηλίδης, έκρινε ότι «θεάρεστον ἔργον εἶναι» να φθάσει σε κάθε ελληνικό σπίτι και να «γίνει ἀπολύτως ἀντιληπτόν» από κάθε Ορθόδοξο Έλληνα το Ευαγγέλιο.
Όπως διαπιστώθηκε αργότερα, ο Γαβριηλίδης ενήργησε έχοντας τη σύμφωνη γνώμη τού τότε Αρχιεπισκόπου Αθηνών Προκοπίου για τη δημοσίευση του Ευαγγελίου και τη συγκατάθεση του κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθηγητή Εμμανουήλ Ζολώτα.. Το θέμα πήρε τεράστιες διαστάσεις και κατέληξε σε μείζον πολιτικό και θρησκευτικό ζήτημα. Οι υπερασπιστές της διατήρησης του κειμένου του Ευαγγελίου, χαρακτήριζαν την μετάφραση ως παράφραση που αλλοιώνει το πραγματικό νόημα.. Η σύγκρουση μεταξύ των φοιτητών, κυρίως της θεολογίας που αντιδρούσαν στην μετάφραση, αλλά και των υπερασπιστών της καθαρεύουσας από την μια μεριά και της αστυνομίας και των υπερασπιστών της δημοτικής από την άλλη υπήρξε φονική. Ο απολογισμός ήταν τραγικός.. Η μεγάλη σύγκρουση έγινε στους στύλους του Ολυμπίου Διός στις 8 Νοεμβρίου 1901.. Οι νεκροί ξεπέρασαν τους 8 (κατ’ άλλους τους 11) και οι τραυματίες τους 70…
Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν να παραιτηθεί η κυβέρνηση Θεοτόκη, καθώς και ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Προκόπιος, που υποστήριζε την μετάφραση του Ευαγγελίου..!
Τα πράγματα δεν σταματούν εδώ.. Σοβαρά προβλήματα εμφανίζονται και στο παλάτι. Κλιμακώνεται η ένταση στις σχέσεις της βασίλισσας Όλγας με την Σοφία, τη σύζυγο του γιου της, διαδόχου Κωνσταντίνου. H εθνική και δογματική διαφορά που τις χώριζε τροφοδότησε ακόμη έναν εθνικό διχασμό, καθώς η Όλγα ήταν Ρωσίδα μεγάλη δούκισσα, θεωρούνταν εκφραστής των ρωσικών, δηλαδή «σλαβικών», συμφερόντων στην Ελλάδα και η Σοφία, πρώην πριγκίπισσα της Πρωσίας, των γερμανικών συμφερόντων.
Η καθαρεύουσα χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας, στο Ευαγγέλιο με πολλές λέξεις της αρχαίας ελληνικής γραφής, καθώς και σε πολλά έγγραφά της και κυρίως προφορικά από τους εκπροσώπους της. Επίσης όλα τα έργα του Παπαδιαμάντη είναι γραμμένα στην καθαρεύουσα με πολλά στοιχεία της αρχαΐζουσας γλώσσας, που για τους σημερινούς νέους είναι δυσνόητα. Επίσης την καθαρεύουσα χρησιμοποιεί και η εφημερίδα «Εστία» που εκδίδεται στην Αθήνα.. Επίσης και μερικές παλιές εγκυκλοπαίδειες, όπως του «Ήλιου», που εκδόθηκε το 1954. Αλλά και η δεύτερη έκδοσή της του 1975 διατήρησε την καθαρεύουσα.. Και οι δυο έχουν πάρα πολλές λέξεις της αρχαίας ελληνικής γλώσσας..!

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η μετάφραση του Ευαγγελίου, που προκάλεσε τα αιματηρά επεισόδια, τα λεγόμενα «Ευαγγελικά», ήταν του Αλέξανδρου Πάλλη, (1851 – 1935), ενός υπέρμαχου της δημοτικής γλώσσας. Ο Πάλλης ήταν λογοτέχνης, μεταφραστής πολλών αρχαίων κειμένων και ξένων λογοτεχνών στη δημοτική γλώσσα. Πρωταγωνίστησε για την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας η οποία, όπως έλεγε, έπρεπε να καθαριστεί από την καθαρεύουσα και τον αρχαϊσμό για να την καταλαβαίνουν όλοι οι Έλλήνες..

Ο Μιστριώτης και τα «Ορεστειακά»

Δυο χρόνια αργότερα, Νοέμβριος του 1903, έχουμε νέες εξεγέρσεις με τα λεγόμενα «Ορεστειακά».. Τότε, ο Γεώργιος Σωτηριάδης, (1852 – 1942), φιλόλογος, αρχαιολόγος και Πανεπιστημιακός καθηγητής, μετάφρασε από το αρχαίο κείμενο στα νέα ελληνικά που πλησίαζε την δημοτική γλώσσα, την τραγωδία «Ορέστεια» του Αισχύλου που ανεβάστηκε στο βασιλικό θέατρο (Εθνικό θέατρο, σήμερα).. Ο Γεώργιος Μιστριώτης, γόνος ιστορικής οικογένειας, μεγάλος αρχαιολάτρης και Πανεπιστημιακός καθηγητής της κλασικής φιλολογίας, φανατικός υπέρμαχος της καθαρεύουσας και των αρχαίων ελληνικών κειμένων, αντέδρασε έντονα και ζήτησε από την κυβέρνηση του Δημητρίου Ράλλη να παίζεται η τραγωδία σύμφωνα με το αρχαίο κείμενο (αμετάφραστο). Ο Ράλλης αρνήθηκε να δεχτεί το αίτημά του.. Η πρεμιέρα παίχτηκε κανονικά την 1η Νοεμβρίου 1903 με την Μαρίκα Κοτοπούλη στο ρόλο της Αθηνάς Παλλάδος..
Οι έντονες αντιδράσεις και οι κινητοποιήσεις συνεχίστηκαν. Στις 9 Νοεμβρίου ο Παύλος Νιρβάνας γράφει σκωπτικά στο χρονογράφημά του: «…Διατρέχομεν πάλιν ημέρας ρητορικής και φιλολογικοπατριωτικών εξάρσεων..» Στις 15 Νοεμβρίου ο Μιστριώτης σε μια στιγμή οργής δηλώνει: «Εγώ παραιτούμαι, ας έλθη ο Παλαμάς να διδάξη».. Στις 16 Νοεμβρίου 1903, οι υποκινούμενοι από τον Μιστριώτη φοιτητές απείλησαν με πυρπόληση το θέατρο, ενώ, ταυτόχρονα, καλούσαν το λαό σε συμπαράσταση. Η κυβέρνηση, φοβούμενη γενίκευση των ταραχών, όπως με τα «Ευαγγελικά», κατέβασε το στρατό να αντιμετωπίσει τους εξεγερθέντες..!! Στην Οδό Σταδίου και στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου ξεσπούν επεισόδια μεταξύ των φοιτητών και του στρατού.. Μερικοί στρατιωτικοί βγάζουν τα όπλα και πυροβολούν, άλλοι στον αέρα και άλλοι κατά των φοιτητών.. Οι σφαίρες βρίσκουν το «στόχο» τους. Απολογισμός: δυο νεκροί και επτά τραυματίες..! Την επόμενη μέρα ο βασιλιάς Γεώργιος παρακολούθησε την παράσταση και συνεχάρη τον διευθυντή του θεάτρου Στέφανο Στεφάνου για την πρωτοβουλία του να προσφέρει ένα αρχαίο δράμα σε γλώσσα καταληπτή από το κοινό, όμως ζήτησε να ανασταλεί η παράσταση.!!
Ο Μιστριώτης συνελήφθη και φυλακίστηκε μαζί με αρκετούς φοιτητές, από τους οποίους οι 11 παραπέμφθηκαν σε δίκη.. Ο Μιστριώτης αθωώθηκε διότι το δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπήρξε δόλος..!!
Το συγγραφικό και επιστημονικό έργο του Μιστριώτη είναι πλουσιότατο, αλλά η αντίθεσή του προς τη δημοτική γλώσσα είχε ως συνέπεια να χαρακτηρισθεί αντιδραστικός και να υποτιμηθεί.. Συνέγραψε την ιστορία των ομηρικών επών, ρητορικοί λόγοι, έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, όπως την Ιλιάδα του Ομήρου, τραγωδίες του Αισχύλου και του Ευριπίδη, καθώς και ολόκληρο τον Θουκυδίδη. Επίσης, αρκετά έργα του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα…
Υπήρξε στενό φίλος αρκετών πολιτικών της εποχής του, όπως του Δ. Βούλγαρη, του Α. Κουμουνδούρου, του Κ. Μαυρομιχάλη και του Θ. Δηλιγιάννη…

Με την ευκαιρία αυτή, ας δούμε την ιστορία της ελληνικής γλώσσας και την εξέλιξή της μέχρι τις μέρες μας…

Ιστορία της ελληνικής γλώσσας
Πρωτοελληνική (περ. 3000 π.Χ.)
___________________________________
Μυκηναϊκή (περ. 1600–1200 π.Χ.)
___________________________________
Ομηρική (περ. 1200–800 π.Χ.)
________________________________________
Αρχαία ελληνική (περ. 800–300 π.Χ.)
Διάλεκτοι:
Αιολική, Αρκαδοκυπριακή,
Αττική–Ιωνική, Δωρική, Παμφυλιακή, Ομηρική
Πιθανή διάλεκτος: Μακεδονική
________________________________________
Ελληνιστική Κοινή (περ. από 330 π.Χ. ως 700 μ.Χ.)
Ιδιώματα: Ασιανισμός, Αττικισμός
________________________________________
Μεσαιωνική ελληνική (περ. 700–1700)
________________________________________
Νέα ελληνική γλώσσα (από το 1700)
Ιδιώματα: Δημοτική, Καθαρεύουσα, Αττικισμός
Διάλεκτοι:
Καππαδοκική, Κατωιταλική , Κρητική, Κυπριακή, Ποντιακή, Ρωμανιώτικη, Τσακωνική
________________________________________
Άλλες μορφές (από 19ο/20ό αιώνα)
Ελληνικός κώδικας Μπράιγ,
Ελληνική νοηματική γλώσσα,
Κώδικας Μορς

Γιώργος Αρίδας
Κεχρινιά – Αμφιλοχίας Ακολουθήστε το e-maistros.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις