Η αυθεντικότητα της παράδοσης

H εικόνα του ζεστού σπιτιού με την οικογένεια συγκεντρωμένη δίπλα στο τζάκι, με τα αχνιστά φαγητά και τις ιστορίες των γονιών και των παππούδων, που συνοδεύονταν από κρασί και γλέντι, μας παραπέμπει στο παρελθόν, εκεί όπου οι παραδόσεις των Χριστουγέννων ήταν ζωντανές πριν έρθουν τα ξενόφερτα έθιμα.
Ο ισχυρισμός όμως ότι εκείνες οι εποχές ήταν καλύτερες από τη σημερινή κρύβει μια παγίδα γιατί δεν έλειπαν και τότε τα προβλήματα και η φτώχεια, αλλά όπως πάντα ο έλληνας έχει τρόπο να ξεφεύγει από τα δεινά που τον πνίγουν, σαν μεσογειακός και εξωστρεφής λαός. Ωραία η τεχνολογία και οι διευκολύνσεις αλλά κάπου στην πορεία χάσαμε το παιχνίδι, ίσως όσον αφορά στην αυθεντικότητά μας. Αν το δούμε από την πλευρά της παράδοσης, σε λίγο καιρό δεν θα έχουμε σε τίποτα να ξεχωρίσουμε από τους άλλους λαούς. Η πλήρης ισοπέδωση. Καμία απολύτως ιδιαιτερότητα. Ευτυχώς ακόμη υπάρχουν περιοχές της Ελλάδας, όπου διατηρούνται κάποια έθιμα.
Στην εποχή μας, σε λίγες μόνο περιπτώσεις τα μέλη της οικογένειας έρχονται σε επαφή με τα σπιτικά γλέντια, αφού η αλλαγή του χρόνου μπορεί να μας βρει είτε σε κάποια χιονισμένη χώρα του εξωτερικού, είτε να αδημονούμε να ξεφύγουμε από το χώρο του σπιτιού προσμένοντας τη φυγή στα διάφορα ‘κλάμπς’ ή μπουζούκια. Επιπλέον, παρατηρείται το φαινόμενο παράλληλα με την ανταλλαγή ευχών στους παρόντες συγγενείς μας, να γίνεται σωρηδόν αποστολή μηνυμάτων στο κινητό τηλέφωνο και φυσικά στο facebook και μάλιστα με εκπληκτική ταχύτητα!
Εμείς, οι σημερινοί Έλληνες, είναι δύσκολο να βάλουμε με το νου μας, ότι τα παλιά χρόνια στις γιορτές των Χριστουγέννων δεν μοίραζαν δώρα, ούτε στόλιζαν τα σπίτια και το δέντρο. Μα πώς υπήρχε γιορτινή χαρά χωρίς καταναλωτικά αγαθά;; Όλα αυτά λοιπόν είναι έθιμα που ήρθαν αργότερα, ευχάριστα μεν -ειδικά για τα μικρά παιδιά-ξενόφερτα δε.
Η ανταλλαγή των δώρων βέβαια, οι στολισμοί, το χριστουγεννιάτικο δέντρο έχουν τις ρίζες τους σε παλαιότερες θρησκείες και είναι ξενόφερτα. Η γαλοπούλα που ετοιμάζεται αχνιστή στο τραπέζι την ημέρα των Χριστουγέννων είναι έθιμο ευρωπαϊκό, καθώς και η χριστουγεννιάτικη ευχετήρια κάρτα (αγγλικό έθιμο) αλλά και ο σημερινός διαφημιστικός Άγιος Βασίλης (Santa Claus), είναι ένα αμερικάνικο σκίτσο του 1862, που εφευρέθη για να διαφημίσει γνωστό αναψυκτικό και δεν ταιριάζει εμφανισιακά τουλάχιστον με τον παραδοσιακό Άγιο με το σκούρο ράσο και τη μαύρη γενειάδα.
Η χριστουγεννιάτικη θαλπωρή του σπιτιού τείνει να εξαφανιστεί, λόγω της υπερεργασίας των μελών της οικογένειας και ιδιαιτέρως της μητέρας. Μέχρι και τις παραμονές των γιορτών τα σπίτια δεν έχουν την ατμόσφαιρα παλαιότερων εποχών. Η εμπορευματοποίηση μας κάνει να συνδυάζουμε τις γιορτές με την κατανάλωση κι όχι τόσο με την αδημονία να συναντήσουμε οικογενειακά και φιλικά πρόσωπα και να περάσουμε στιγμές χαλάρωσης. Η επαφή με τις ρίζες δυστυχώς χάνεται από γενιά σε γενιά. Βλέπουμε πως οι ισχυροί πολιτισμοί της γης εκτός από την κυριαρχία τους σε άλλους τομείς της ζωής μας, μας επιβάλλουν άλλα πρότυπα, άλλο μοντέλο γιορτών και οι νέοι βεβαίως γοητευμένοι από το μοντέρνο ταυτίζουν το παραδοσιακό με το παρωχημένο.
Με το πέρασμα των εποχών, έχουμε εισροή όλο και περισσότερων ξένων πολιτιστικών στοιχείων, αυτών που μας βολεύουν, αφού δε χρειάζεται να σηκωθούμε πρωί για να ακούσουμε τα κάλαντα, δεν διαθέτουμε χρόνο για την παρασκευή γλυκών, που παλιά αποτελούσε ιεροτελεστία, αλλά έχουμε τη λύση του έτοιμου: έτοιμη βασιλόπιτα, έτοιμο χριστόψωμο, έτοιμες ανθρώπινες σχέσεις «του κουτιού». Εγωπάθεια, αναλγησία, συμφεροντολογία όχι συνοχή με το παρελθόν. Δεν λέμε να ακολουθήσουμε με το νι και με το σίγμα τα πεπραγμένα των προγόνων, αφού πλέον η κοινωνία εξελίσσεται, αλλά να στηριζόμαστε σε στοιχεία της παράδοσης και με βάση αυτά να καινοτομούμε. Η παράδοση να μας δώσει τα υλικά για ένα καινούριο φυσικό τρόπο ζωής κι όχι καταναλωτικό. Να δώσουμε ένα ιδιαίτερο χρώμα στις γιορτές, να γίνουν κι αυτές κομμάτι μας.
Αν ψάξουμε όμως, θα βρούμε την Ελλάδα με τα χριστουγεννιάτικα έθιμα και της παραδόσεις της, που είναι κοινά στις περισσότερες περιοχές. Έτσι συνθέτουμε το μωσαϊκό του λαϊκού μας πολιτισμού. Στον τόπο μας και στην ευρύτερη περιοχή, έχουμε το έθιμο της σφαγής των γουρουνιών από τα οποία οι νοικοκυρές κατασκεύαζαν τις λεγόμενες τσιγαρίδες. Το ίδιο ακριβώς έθιμο το βρίσκουμε στην περιοχή της Θεσσαλίας της Ρόδου αλλά και της Κρήτης, όπου παλαιότερα αποτελούσε ιεροτελεστία. Το Χριστόψωμο το βρίσκουμε εκτός από τον τόπο μας στους Σαρακατσάνηδες, στη Μάνη, στη Σπάρτη, στην Κεφαλονιά και στην Κρήτη. Στην Θράκη το λένε Χριστόκλουρα που την έτρωγαν παραμονή Χριστουγένων με μέλι.
Την Πρωτοχρονιά, στο Ηράκλειο Κρήτης οι κάτοικοι καταναλώνουν μπουγάτσα για να είναι πιο γλυκιά η πρώτη τους γεύση, λένε, στη Σάμο υπάρχει η «προβέντα» που είναι ένα πιάτο με βασιλόπιτα και γλυκά που πηγαίνουν τα παιδιά στους γονείς και οι γονείς για αντάλλαγμα δίνουν την «μπουμπιστρίνα» δηλαδή χρήματα και γλυκά. Στην Πελοπόννησο το πρωί της Πρωτοχρονιάς υπάρχει το έθιμο του σπασίματος του ροδιού για καλή τύχη και στην Κεφαλονιά οι άνθρωποι με μπουκάλια κολόνιας στα χέρια ραίνονται. Αυτές είναι οι λεγόμενες «κολόνιες». Στη Μακεδονία μεταμφιέζονται και γυρνούν στα σπίτια ιδιαίτερα στην Καστοριά έχουμε τα Ραγκουτσάρια. Μετά τα Θεοφάνεια βγαίνουν οι ραγκουτσάρηδες, που είναι οι μεταμφιεσμένοι, κι ακολουθεί διονυσιακό ξεφάντωμα με τη συνοδεία παραδοσιακών οργάνων. Πρόκειται για πανάρχαιη συνήθεια που διατηρήθηκε εως και σήμερα. Η μεταμφίεση βοηθά, έλεγαν, τον εκδιωγμό των καλικάτζαρων. Το έθιμο αυτό το συναντούμε στη Θράκη και τη Θεσσαλία όπου έχουμε τους μωμόγερους. Άνθρωποι ντυμένοι με τομάρια ζώων, τραγουδούν και μαζεύουν δώρα. Στον Έβρο (Τυχερό) συναντούμε τα «τσιτσί» παιδιά περιφέρονται με το ‘τσατάλ’ (βέργα) και ένα ταψί στο οποίο συγκεντρώνουν τα κεράσματα και όποιος δεν ανοίξει την πόρτα έχει τιμωρία. Στην Μάνη και στην Κρήτη οι καλικάτζαροι λέγονται «καρκατζόλια».
Τα Κάλαντα στην Κέρκυρα τα παιδιά τα λένε με τη συνοδεία φυσαρμόνικας. Στην Καστοριά λέγονται «κόλιεντα» και εννοούνται τα τοπικά παραδοσιακά κάλαντα που τραγουδιούνται από μέλη συλλόγων για διατήρηση της παράδοσης. Στην Κοζάνη έχουν την ονομασία «κόλιαντα», στη Μάνη «Καληνεσπέρα» που παλιά για ανταμοιβή έδιναν στα παιδιά λάδι στο τενεκεδάκι. Στην Κρήτη λέγονται «Κάλαντρα» και οι τραγουδιστές «καλαντράδες». Στο τέλος υπήρχαν τα λεγόμενα «δοσίματα»: λουκάνικο, αβγό, λάδι ( όχι ακριβά δώρα, όχι εμπορεύματα αλλά είδη πρώτης ανάγκης!) Άλλο έθιμο, παράξενο για εμάς, είναι αυτό του «αναμμένου πουρναριού», που υπήρχε στην περιοχή της Ηπείρου και σε χωριά της Άρτας. Τα παντρεμένα παιδιά κατά την επίσκεψή τους στο πατρικό τους κρατούσαν ένα κλαρί από πουρνάρι αναμμένο ή δαφνόφυλλα που τα πετούσαν στο τζάκι κι έπαιρναν τις ευχές από τους γονείς τους.
Χαρακτηριστικό έθιμο στη βόρεια Ελλάδα που διατηρείται αναλλοίωτο είναι το άναμμα της φωτιάς. Στη Σιάτιστα Κοζάνης το ίδιο έθιμο έχει την ονομασία «κλαδαριές». Στην Κρήτη υπήρχε το έθιμο της «καλής χέρας», που ήταν πρωτοχρονιάτικο δώρο, χρηματικό ποσό, για τα παιδιά που θα επισκέπτονταν κάποιο σπίτι. Στα Δωδεκάνησα το έθιμο αυτό λέγεται «μπουλουστρίνα».
Ήθη και έθιμα, άλλα ξεπερασμένα, άλλα κοινά κι άλλα παράξενα, που αναβλύζουν μια μυρωδιά από το παρελθόν και που φέρνουν πιο κοντά τους ανθρώπους και τους ενώνουν με την παράδοση και την αυθεντικότητα. Ένα ‘σήμα κατατεθέν’ μιας διαφορετικής από τους άλλους λαούς κουλτούρας. Εξάλλου, το παραδοσιακό είναι πιο νόστιμο και πιο ποιοτικό από το ‘έτοιματζίδικο’..ΚΑΛΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ!

ΛΕΥΚΟΘΕΑ ΚΑΚΑΡΟΥΝΑ
ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ

στην έντυπη έκδοση